José Casanova
SEKULARIZIMI PERËNDIMOR I KRISHTERË DHE GLOBALIZIMI
(Përmbledhje e artikullit të tretë nga libri «Europas Angst vor der Religion», f. 91-127)
Debati mbi sekularizimin ka qenë një nga temat më qendrore të sociologjisë së fesë në modernitet. Teoritë klasike, nga Weber te Berger (në fazën e hershme), kanë argumentuar se modernizimi çon në mënyrë të pashmangshme drejt dobësimit apo zhdukjes së fesë. Megjithatë, zhvillimet globale të dekadave të fundit e kanë vënë seriozisht në dyshim këtë tezë. Artikulli “Westliche christliche Säkularisierung und Globalisierung” (Sekularizimi perëndimor i krishter dhe globalizimi) ofron një rishikim kritik të kësaj paradigme, duke argumentuar se sekularizimi nuk është një proces universal, por një zhvillim historik specifik evropian, ndërsa globalizimi prodhon jo zhdukje të fesë, por pluralizim dhe transformim të tij.
Sekularizimi si fenomen historik evropian
Një nga tezat themelore të autorit Casanova është se sekularizimi duhet kuptuar si një proces i veçantë i historisë së krishterimit perëndimor, veçanërisht i krishterimit latin. Në këtë kuptim, Evropa nuk e përfaqëson normën universale të zhvillimit shoqëror, por një rast të veçantë historik. Duke e ndjekur linjën e mendimit të Dipesh Chakrabarty-t për “provincializimin e Evropës”, autori argumenton se përvoja evropiane nuk mund të merret si model për pjesën tjetër të botës.
Shoqëritë jo-perëndimore nuk i kanë kaluar të njëjtat faza historike të diferencimit ndërmjet fesë dhe shtetit, as nuk i kanë zhvilluar të njëjtat kategori konceptuale si “besimi” dhe “mosbesimi”. Për rrjedhojë, aplikimi mekanik i teorive evropiane të sekularizimit në kontekste të tjera kulturore rezulton të jetë analitikisht i gabuar.
Kritika e tezës së sekularizimit universal
Autori e kundërshton drejtpërdrejt tezën klasike sipas së cilës modernizimi sjell në mënyrë lineare rënien e religjionit. Në vend të kësaj, ai vë në pah se në shumë pjesë të botës kemi të bëjmë me procese të “de-sekularizimit”, ringjalljes fetare dhe rritjes së rëndësisë së religjionit në sferën publike.
Madje edhe aty ku ndodhin procese sekularizuese (p.sh. në Indi nëpërmjet demokratizimit dhe dobësimit të sistemit të kasteve), ato nuk i prodhojnë të njëjtat efekte fenomenologjike si në Evropë, ku ndarja e Kishës nga shteti krijoi kushte të reja për besimin dhe mosbesimin. Kjo tregon se sekularizimi nuk është një proces homogjen, por shumëformësh dhe kontekstual.
Pluralizimi modern: efektet “nova” dhe “supernova”
Në vazhdën e analizës së Charles Taylor-it, autori e përshkruan modernitetin si një epokë të shpërthimit të mundësive fetare dhe jofetare. Këto të ashtuquajtura efekte “nova” dhe “supernova” nënkuptojnë një shumëfishim të opsioneve të kuptimit të jetës, ku individi përballet me një treg të hapur idesh dhe besimesh.
Megjithatë, ky pluralizëm nuk shpërndahet njëtrajtshëm. Ndërsa në Shtetet e Bashkuara ai e merr formën e një sistemi shumë dinamik fetar, në Evropë vërehet një homogjenitet më i madh sekular. Kjo diferencë tregon edhe një herë karakterin jo-universal të zhvillimeve evropiane.
Globalizimi dhe deterritorializimi i religjionit
Një nga transformimet më të rëndësishme që sjell globalizimi është deterritorializimi i religjionit. Tradicionalisht, religjionet kanë qenë të lidhura ngushtë me territore, kultura dhe struktura politike të caktuara. Megjithatë, migrimi global dhe zhvillimi i mediave kanë çuar në krijimin e komuniteteve fetare transnacionale.
Në këtë kontekst, religjionet mund të kuptohen si “komunitete globale imagjinare”, ummete (Ummahs), të cilat nuk janë më të kufizuara nga hapësira gjeografike. Koncepti i Ummetit në Islam, për shembull, merr një dimension të ri global në kushtet e migrimit dhe komunikimit modern.
Denominacionalizmi global
Për ta përshkruar këtë realitet të ri, autori propozon konceptin e “global denominationalism”. Ky koncept i referohet një sistemi global në të cilin fetë e ndryshme funksionojnë si denominacione që bashkëjetojnë, konkurrojnë dhe ndërveprojnë në një treg global simbolik.
Në këtë sistem: individët kanë mundësi zgjedhjeje, religjionet përballen me konkurrencë dhe identitetet fetare bëhen më fleksibile.
Ky zhvillim nuk çon në zhdukjen e fesë, por në transformimin e saj në një formë më të hapur dhe pluraliste.
Tensioni midis universalizmit dhe partikularizmit
Një nga paradokset themelore të feve globale është tensioni midis universalizmit dhe partikularizmit. Çdo fe pretendon të jetë e vlefshme për gjithë njerëzimin, por njëkohësisht mbetet e rrënjosur në një kontekst specifik kulturor.
Globalizimi nuk e zgjidh këtë tension, por e thellon atë. Fetë janë të detyruara të paraqiten si universale, ndërkohë që e ruajnë karakterin e tyre të veçantë, partikular. Ky dualizëm është thelbësor për t’i kuptuar konfliktet dhe ndërveprimet fetare në botën moderne.
Të drejtat individuale kundrejt atyre kolektive
Një tjetër tension i rëndësishëm në botën moderne është ai midis: të drejtave individuale (liria e fesë, e ndërgjegjes, e konvertimit) dhe të drejtave kolektive (ruajtja e traditave dhe identiteteve kulturore).
Ky konflikt shfaqet veçanërisht në kontekste globale, ku normat universale të të drejtave të njeriut përballen me praktika kulturore lokale. Globalizimi e bën këtë tension më të dukshëm dhe më të mprehtë.
Sakralizimi i ri dhe “kulti i individit”
Në kundërshtim me idenë se sekularizimi e zhduk të shenjtën, autori Casanova, duke e ndjekur Durkheim-in, argumenton se moderniteti prodhon forma të reja sakralizimi. Elemente si shteti (kombi i shenjtë), kushtetuta (e shenjtë), shkenca (tempulli dijes) dhe madje edhe ekonomia (fetishizmi i plaçkave) marrin karaktere “të shenjta”.
Mbi të gjitha, shfaqet një formë e re religjioni civil: “kulti i individit”, ku dinjiteti dhe të drejtat e njeriut bëhen objekt i një sakralizimi global. Kjo përbën një nga tiparet më karakteristike të modernitetit të vonë.
Përfundim
Analiza e autorit çon në një riformulim të thellë të marrëdhënies midis modernitetit dhe fesë. Në vend të një narrative lineare të sekularizimit, paraqitet një realitet kompleks, ku feja nuk zhduket, por transformohet dhe shumëfishohet.
Globalizimi nuk prodhon një botë pa fe, por një botë me shumë fe, shumë identitete dhe shumë mënyra të të qenit fetar. Në këtë kuptim, moderniteti duhet kuptuar jo si epokë e sekularizimit absolut, por si epokë e pluralizmit global fetar dhe të konkurrencës së kuptimeve.
Rehan Neziri
Kreuzlingen, 23 prill 2026
