Ballina

Teksti i ajetit të sipërpërmendur kur’anor na fut në një atmosferë të veçantë shpirtërore që quhet “Ramazan”, duke e vendosur këtë atmosferë brenda kornizës së kohës ciklike kozmike, horizontale dhe të errët, prej së cilës – për shkak të përmbajtjes shpirtërore me të cilën ajo është e shënjuar – dallon thelbësisht dhe plotësisht. Nga kjo kohë kozmike, brenda së cilës ndodh “Ramazani”, dallohet edhe “koha ramazanore”, sipas ritmit të së cilës pulsojnë faktet dhe ngjarjet shpirtërore të asaj trashëgimie shpirtërore, përmbajtësisht të pashtershme, që çdo herë na e sjell Ramazani.

Kjo është e kuptueshme në vetvete, sepse trashëgimia shpirtërore e “kohës ramazanore” është hyjnore në çdo hollësi të saj, ndërsa vetë Ramazani, si muaj unik dhe i pakrahasueshëm, është vetëm një ndër nëntëdhjetë e nëntë Emrat e Bukur të Zotit dhe më së shpeshti vihet në lidhje të ngushtë me Emrin es-Samed. Meqë këtë trashëgimi shpirtërore mund ta pranojnë në mënyrë të denjë vetëm organet shpirtërore të qenies sonë – ato entitete shpirtërore brenda nesh që përfaqësojnë pikat nyjore të fizionomisë sonë të brendshme, të ndritshme, shpirtërore – atëherë është e domosdoshme që, me fuqinë e këtyre organeve apo kapaciteteve shpirtërore në ne, të cilat na i ka dhuruar Zoti, të jemi plotësisht të futur dhe të zhytur në “kohën ramazanore”, e cila është koha e vërtetë e shpirtit tonë, e zemrës sonë shpirtërore dhe e intelektit/mendjes sonë. Pra, kjo është një kohë cilësore, vertikale, boshtore, metakozmike, ritmi i së cilës – nëse e ndjekim me përpikëri dhe në mënyrë të plotë – në fund na rikthen në vendbanimin tonë të përjetshëm, në afërsinë më të drejtpërdrejtë të Pranisë Hyjnore. Në një kohë të tillë jetojnë vërtet, dhe pa asnjë meritë të tyre, organet tona të lartpërmendura shpirtërore; vetëm brenda saj ato janë plotësisht të lira dhe të afta ta trashëgojnë gjithë atë ushqim shpirtëror që çdo vit ua sjell si dhuratë “koha ramazanore” – kjo pranverë e vërtetë e shpirtit, e zemrës dhe e mendjes sonë. Vetëm me fuqinë e këtij ushqimi shpirtëror, këto organe shpirtërore jetojnë një jetë universale, gjithëpërfshirëse dhe të pavdekshme, për përhershmërinë e së cilës shpresojmë në Afërsinë Hyjnore.

Është kjo ajo afërsi që me Të, sidomos në “kohën ramazanore”, do ta realizojnë shpirti, zemra dhe mendja jonë; sepse, përderisa zgjasin brenda trupit kozmik dhe në kohën kozmike, ato mund të jenë në një distancë ekzistenciale prej Tij për shkak të paplotësisë sonë tokësore, ndërsa Ai me ne gjithmonë ndan një afërsi të plotë që nuk njeh asnjë lloj distance. Për këtë na dëshmon Vetë me fjalët: “E kur robërit e Mi të pyesin për Mua, Unë jam, me të vërtetë, afër: i përgjigjem lutjes së lutësit kur ai më lutet” (el-Bekara, 2:186).

Prandaj, duke hyrë në atmosferën shpirtërore të “kohës ramazanore”, ne hyjmë në kohën vertikale dhe cilësore të shpirtit tonë, i cili me Zotin ndan një afërsi të tillë saqë Ai, nga brendësia e vetë shpirtit, gjithmonë e di se për çfarë ai mallëngjehet, sepse është më afër atij se damari i qafës (Kaf, 50:16). Prandaj, kush e njeh shpirtin e vet, ai e njeh edhe Zotin e tij. E kur tashmë kemi hyrë në “kohën ramazanore” si në kohën e shpirtit, zemrës dhe mendjes sonë, atëherë në mënyrë të pashmangshme bëhemi mysafirë të ftuar nga Zoti në Sofrën e Tij, në të cilën shpirti ynë, zemra jonë, mendja jonë dhe e gjithë fizionomia e brendshme, shpirtërore e ndritshme brenda nesh, e gjejnë “ushqimin” që u nevojitet dhe prej të cilit kurrë nuk ndiejnë as etje e as uri.

Sofra e Zotit është Me’dubeh – e Mira Absolute, Urtësia Gjithëpërfshirëse dhe Virtyti; ndërsa mysafirët në atë Sofër janë ata që, nga liria e tyre e brendshme, me virtytin e shpirtit, mendjes dhe zemrës së tyre, i përgjigjen thirrjes së Zotërisë dhe e “shijojnë” ushqimin shpirtëror të asaj Sofre si udeba’ të vërtetë – ata që i kanë përvetësuar rregullat e sjelljes së bukur dhe të qëndrimit të hijshëm në Sofrën Hyjnore (edeb).[2]

Ata nuk mund t’i afrohen asaj Sofre pa i respektuar rregullat që nënkupton Virtyti shpirtëror, jo vetëm sepse mbi atë Sofër dridhet pandërprerë Prania e padukshme e Atij që është e Vërteta Absolute, apo sepse vetë Sofra është e Mira Absolute, por edhe sepse në atë Sofër i shërben – sipas shembullit të edukimit të tij shpirtëror, me të cilin e ka mësuar Zoti i botëve[3] – ai, edukimi i të cilit është, me të vërtetë, më i përsosuri; ai që është mishërimi i gjallë dhe plotnia e Virtytit – Muhammedi a.s., më i lavdëruari ndër kumtuesit e Zotit (Ahmedi), më i përsosuri në gjininë njerëzore (Muhammedi).

Rregullat e sjelljes së hijshme dhe të bukur në Sofrën e Zotit nuk janë diçka që i kufizon, i rëndon apo i lodh mysafirët e Tij, si diçka e imponuar vetëm mbi ta dhe së cilës vetëm ata duhet t’i nënshtrohen; sepse rregullat e edukimit më të lartë shpirtëror, para së gjithash, janë zbatuar në mënyrë të përpiktë mbi vetë Muhammedin a.s., si shërbyesin më të denjë, si kupëmbajtësin që na shërben në Sofrën e Zotit. Po këto rregulla – rregullat e Virtytit shpirtëror – Zoti i botëve, i Cili e drejton rritjen dhe edukimin shpirtëror e fizik të gjithkujt, ia ka vënë detyrim Vetvetes, nën trajtën e përkujdesjes providenciale (‘inajeh) për të gjitha krijesat e Tij, duke e realizuar sipas këtyre rregullave gjithë sundimin dhe edukimin e Tij mbi universet dhe gjithçka që gjendet në to.[4]

Nëse nuk ekziston një përputhshmëri e tillë shpirtërore, e cila nga brenda e lidh Zotin e Sofrës, vetë Sofrën, kupëmbajtësin më të lavdëruar që na shërben në Sofrën e Tij dhe ne vetë si mysafirë të tyre, atëherë në atë Sofër nuk do ta “takojmë” Zotin e Sofrës, nuk do të bisedojmë me personalitetin fisnik të atij që shërben në të, dhe nga Sofra prej së cilës do të ushqehemi nuk do të shijojmë asnjë shije e asnjë ëmbëlsi.

Nëse nuk e kemi mendjen brenda nesh – atë profet interpretues në ne (‘akl – en-nebijj el-muterxhim fi enfusina) – nuk do ta shohim ushqimin shpirtëror të Sofrës së Zotit; nëse Sofrës nuk i afrohemi me një shpirt plotësisht të vetëdijshëm se Zoti i tij e di se për çfarë ai mallëngjehet, e që njëkohësisht është det pa brigje dhe tendë hyjnore brenda nesh, nuk do ta shijojmë vërtet ushqimin shpirtëror të asaj Sofre; nëse Sofrës së Zotit nuk i afrohemi me zemër të hapur, që di të dëgjojë dhe që është gjithmonë e kthjellët, nuk do ta kujtojmë ushqimin shpirtëror të asaj Sofre, as do ta dimë çfarë duhet marrë prej saj, çfarë i shërben edukimit tonë të vërtetë shpirtëror, rritjes sonë shpirtërore, jetesës dhe qëndrimit në të vërtetën dhe në virtytin shpirtëror.

Me fjalë të tjera, nëse Sofrës së Zotit nuk i jemi afruar me vetëdijen e plotë se brenda nesh, si mysafirë të Zotit dhe mysafirë të Pejgamberit të Tij a.s., mbin fara shpirtërore e mendjes së parë të krijuar profetike, e dritës dhe e shpirtit, atëherë në vend që në Sofrën e Zotit të ushqehemi me ushqim shpirtëror për përjetësi dhe pavdekësi, do të ushqehemi vetëm me ushqim për kalbshmërinë tonë, duke e ngopur urinë e pangopshme të përkohshmërisë dhe hiçit tonë.

Ushqimin shpirtëror në Sofrën e Zotit e prekin vetëm ata që janë të pastër; e shijojnë vetëm ata që kanë zemër; vlerën e tij e njohin vetëm ata që janë të vetëdijshëm se në mendjen e tyre ndrit shkëndija e mendjes profetike si organ i njohjes transcendente; aromën e tij e ndiejnë vetëm ata, shpirti i të cilëve e ka forcën ta qortojë vetveten në rrugën e vetëpërsosjes.

Nëse këto tri organe shpirtërore (el-xhevarih er-ruhijjeh) në ne nuk janë të zhvilluara mjaftueshëm, nuk do të mund t’i afrohemi të Mirës Absolute të Sofrës së Zotit, as t‘i marrim prej saj njohuritë e nevojshme për rritjen dhe edukimin tonë shpirtëror. Para së gjithash e kemi parasysh atë lloj njohjeje që quhet hijerognosë (ma’rifeh ahiravijje), të cilën e kap mendja kontemplative brenda nesh si profeti i vërtetë interpretues në ne, dhe me fuqinë e së cilës i soditim gjërat në realitetin e tyre transcendent; pastaj e kemi parasysh njohjen që quhet njohje e pranishme (ma’rifeh hudurijje), të cilën shpirti ynë, në vetë-ringjalljen apo në ngjitjen e tij njohëse drejt niveleve më të larta të dijes, e arrin dhe me virtytin e saj hyn në praninë e gjallë të realiteteve të arritura të Sofrës së Zotit; dhe së fundi, e kemi parasysh edhe atë lloj të tretë, të veçantë njohjeje, që e arrin zemra jonë dhe me fuqinë e së cilës ajo e shijon vërtet të mirën shpirtërore të Sofrës së Zotit – e kjo quhet njohje e shijimit të drejtpërdrejtë të realitetit të njohur (ma’rifeh dhevkijje).

Mysafiri (edib) në Sofrën ramazanore të Zotit, siç shihet, duhet domosdoshmërisht të zotërojë organe të ndryshme apo të shumëfishta të njohjes shpirtërore, sepse Sofra e Zotit simbolizon të Mirën gjithëpërfshirëse, absolute, të plotë dhe të pashtershme, e cila në botën e formave të dukshme shfaqet në trajta të ndryshme; dhe të gjitha këto një mysafir (edib) i vërtetë duhet t’i bashkojë gradualisht brenda vetes gjatë rritjes së tij shpirtërore, sipas shembullit të Muhammedit a.s., atij Kupëmbajtësi shpirtërisht më të kultivuar, i cili i shërben çdo mysafiri në Sofrën ramazanore të Zotit, sepse te Sofra Hyjnore nuk mund të arrihet ndryshe përveçse nëpërmjet tij.

Shpirti i tij profetik i ka përmbledhur brenda vetes të gjitha ngjyrat ylberore të historisë së shenjtë të Fjalës së Zotit. Prandaj, Sofra e Zotit, me të cilën ai u shërben mysafirëve të vërtetë (udeba’), është më madhështorja ndër të gjitha sofrat që i kanë sjellë pararendësit e tij. Ai është i denjë për ta shërbyer atë, sepse shpirti i tij është plotësisht i përputhur me shpirtin e Kur’anit, si Sofra e Zotit; kështu që kushdo që dëshiron ta shohë Pejgamberin a.s., edhe nëse nuk e ka njohur në kohën e tij, le ta drejtojë shikimin kah Kur’ani.[5] Atëherë do ta shohë atë që është plotnia e Fjalëve të Zotit dhe plotnia e edebit Hyjnor[6] – atë që ka dije të përkryer dhe depërtim në natyrën e vërtetë të gjërave, të cilën e pasqyrojnë kuiditetet e Emrave dhe Atributeve Hyjnore (mahijjat el-esma’ el-ilahijje) si leva e gjithë ekzistencës; dhe atë që i ka zotëruar qëllimet e fundit të gjërave, duke i udhëhequr drejt atyre qëllimeve të gjithë ata që janë në rrugën e tij dhe duke ua hapur atyre horizontin e vetëpërsosjes sipas shembullit të tij, vlerën e të cilit e zbulojnë qartazi fjalët e të Lartësuarit: “Nëse e doni Allahun, atëherë më ndiqni mua, që Allahu t’ju dojë” (Alu Imran, 3:31); sepse kush i bindet Pejgamberit – i cili nuk flet nga dëshira e vet (en-Nexhm, 53:3) – ai i është bindur Allahut (en-Nisa’, 4:80); sepse Allahu për të ka thënë se ai është me të vërtetë me moralin më të lartë (el-Kalem, 68:4), Atribut Hyjnor në të cilin pulson plotnia e së Vërtetës së Fjalëve të Zotit dhe plotnia e virtytit shpirtëror që prej andej buron.[7]

Sofra ramazanore e Zotit përbëhet nga Fjala Hyjnore kur’anore, gjithëpërfshirëse, thelbësisht e përqendruar dhe e përjetshme, në të cilën gjendet plotnia dhe kurorëzimi përmbyllës i të gjitha fjalëve me të cilat Zoti është shpallur gjatë historisë së shenjtë. Kjo Sofër filloi të zbresë në muajin e Ramazanit, në atë kohë vertikale e cilësore – kohën e shpirtit, zemrës dhe mendjes – në të cilën Zoti gjithmonë ka folur sa herë që ka vendosur të shpallet në trajtën e Fjalës. Ajo shtrohet para mysafirëve të vërtetë në çdo Ramazan dhe ata prej saj marrin atë që i shërben rritjes shpirtërore të zemrës, mendjes dhe shpirtit të tyre.

Pranuesi më i plotë dhe natyra më e bukur që e ka pranuar “plotninë e Fjalëve të Zotit” është Muhammedi a.s., si argjilë racionale më e denja për “ngulitjen” e shpalljes gjithëpërfshirëse dhe të hilafetit universal, i cili është hija e “Pranisë” Hyjnore në univers. Ai është mësuesi i botës, i dërguar tri civilizimeve: asaj të dritës, të zjarrit dhe të tokës; ai është mëshira gjithëpërfshirëse e Zotit, e dërguar si garanci shpëtimi për universet brenda nesh dhe jashtë nesh.

Për dallim nga Ademi a.s., i cili ishte mësues vetëm për melekët, interpretues i emrave të veçantë dhe trashëgimtar shpirtëror (el-varith) i Pejgamberit të Islamit a.s. – i cili e bartte amanetin e pejgamberisë qysh në para-ekzistencë dhe ishte plotësisht i vetëdijshëm për të, ndërkohë që shpirti i Ademit a.s. ende qëndronte mes ujit dhe argjilës, e shpirtrat e pejgamberëve të tjerë banonin në ankthin (kerb) e mosshfaqjes parimore të realiteteve/potencialeve të tyre të fshehura në hapësirën e dijes së përjetshme Hyjnore – Pejgamberi i Islamit a.s., si mësues i universeve dhe qytetërimeve, solli thelbin dhe plotninë sintetike të të gjitha Fjalëve të Zotit që kanë jehuar në historinë e shenjtë, duke e sjellë edhe plotninë e interpretimit të Tekstit, të cilin pararendësit e tij e njihnin vetëm pjesërisht.

Prandaj ai duhet të jetë Kupëmbajtësi kryesor në Sofrën ramazanore të Zotit, nëpërmjet të cilit mysafirët në atë Sofër i marrin dhuratat e dijes me të cilat i begaton Zoti i botëve në përpjekjen e tyre vetë-njohëse brenda kohës ramazanore si “koha” e shpirtit, e mendjes dhe e zemrës së përqendruar shpirtërore. Ai, thjesht dhe sipas përkufizimit, duhet të jetë shërbyesi i pazëvendësueshëm në Sofrën ramazanore të Fjalës së Zotit, sepse, duke e pranuar në “kohën ramazanore” formën kur’anore/gjithëpërfshirëse të Fjalëve Hyjnore, ai njëkohësisht e pranoi dritën e përkryer inteligjibile (dija’), e cila në vetvete i përmbledh të gjitha dijet shpirtërore; sepse kjo dritë e formës kur’anore të Fjalëve të Zotit vjen nga Kur’ani, në të cilin asgjë nuk është lënë pas (el-En‘am, 6:38), që është Libër i mbrojtur (Kitabun Aziz), i ruajtur nga çdo shtrembërim me lavdinë dhe gjithëdijen e të Vetmit Shpallës (Fussilet, 41:41–42).

Prandaj, këdo që ai e shërben në Sofrën e Zotit gjatë kohës ramazanore me një dije të dhuruar nga Zoti i botëve – qoftë ajo edhe sa një thërrime – le ta dijë se ka trashëguar një thesar të pamasë (el-Bekara, 2:269). Nuk është vendimtare nga cili nivel i shpirtit hyjnor të Tekstit i marrim grimcat e dijes: nga sipërfaqja, nga lëvorja e Vetëqenies, nga shkuma gjuhësore e shenjtë (‘ilm husuli), nga thellësitë semantike të fjalëve të frymëzuara hyjnore (‘ilm huduri) apo nga vetë bërthama (‘ilm fi elbab el-eshja’); një trashëgimi të madhe shpirtërore e marrim përderisa ajo trashëgimi mbetet e hapur ndaj niveleve më të larta të dijes, e kthyer kah misteret e pashtershme të Fjalës së Zotit, dhe përderisa e marrim atë nga dora e atij që Zoti e ka edukuar, e ka quajtur të dashurin e Tij, e ka shpallur me moralin më të lartë dhe na ka lënë porosinë: “Nëse e doni Allahun, atëherë ndiqeni të Dërguarin e Tij, e Allahu do t’ju dojë edhe ju…” (Alu Imran, 3:31).

E kush e vesh mbi vete petkun e dashurisë së Allahut, ai e ka shndërruar krejt zemanin – kohën (z-m-n) e jetës së tij tokësore – në mizanin (m-z-n) më të çmuar, në peshoren e veprave më të bukura që e çojnë tek Ai për të Cilin kurrë nuk mund të thuhet se është larg; sepse Ai me krijesat e Tij ndan një afërsi që është më e afërt për ta sesa ata janë për vetveten. Atëherë nuk është më e rëndësishme se me virtytin e cilës dhuratë, të pranuar nga Sofra ramazanore e Zotit, e ka arritur këtë: me virtytin e dijes, cilido qoftë niveli i saj shpirtëror; me virtytin e agjërimit, që është delikatesa e vërtetë shpirtërore e Sofrës ramazanore të Zotit; apo me virtytin e dhikrit të Allahut, në rrugën e të cilit askush nuk ka mbetur pa furnizim, nëse asaj rruge i është drejtuar me të vërtetë me fuqinë e mendjes së ndriçuar nga shkëndija e dritës së parë të krijuar profetike, me fuqinë e shpirtit vetëqortues që e çmon atë që e çmon edhe Zoti i tij, apo me fuqinë e zemrës së kalitur, të qetë dhe të përqendruar (kalb shehid), në të cilën është “ngulur” afërsia/prania e Zotit dhe të cilën i Gjithëmëshirshmi e ka marrë “ndërmjet dy gishtave të Tij”, duke e kthyer pareshtur sipas derdhjeve dritore të Emrave të Tij, lumi jetëdhënës i të cilëve ia shtron secilit tokën nën këmbë dhe e tërheq drejt Burimit të vet, që të mos mbetet pa përmendje dhe pa strehë.

Nga sa u tha më sipër është e qartë se Ramazani është koha e shpirtit tonë vetëqortues, e mendjes sonë të ndriçuar me dritën profetike dhe e zemrës sonë që di ta dëgjojë Zotin dhe është e përqendruar; Sofra e Zotit në kohën ramazanore është Kur’ani i Nderuar, siç dëshmojnë shprehimisht vetë burimet e fesë. Nga kjo Sofër, në të cilën Zoti na fton posaçërisht në kohën ramazanore, organet shpirtërore (el-xhevarih er-ruhijjeh) të fizionomisë sonë të brendshme e të vërtetë marrin njohje nga nivelet e saj të pashtershme, duke i pranuar ato në masën në të cilën janë të përgatitura dhe të gatshme për t’i pranuar, që prej tyre të jetojnë, me fuqinë e tyre të ushqehen dhe të rriten shpirtërisht përgjatë vertikales ngjitëse të qenies sonë të brendshme dhe, në fund, me virtytin e tyre të shpëtojnë në Ditën e Ringjalljes, kur të gjenden para Fytyrës së Zotit.

Rruga shpirtërore, mënyra dhe metoda e realizimit të asaj që e kemi pranuar si dhuratë nga Sofra e Zotit është agjërimi ramazanor, i cili përfaqëson shpirtin dhe zemrën e Ramazanit, “ushqimin” thelbësor në Sofrën ramazanore të Zotit dhe portën e pashmangshme përmes së cilës arrihet te njohjet më të thella të tekstit kur’anor, te natyrat burimore të gjërave dhe te fytyra e vërtetë metafizike e vetë qenies sonë si e tillë.

Për trupin tonë, i cili vuan nga uria dhe etja, agjërimi i pandërprerë do ta sillte vdekjen dhe do të nënkuptonte shuarjen e organeve tona fizike; ndërsa, nga ana tjetër, për organet shpirtërore të qenies sonë të vërtetë, agjërimi do të thotë jetë, zgjim i mirëfilltë shpirtëror, ringjallje në nivele të reja dhe më të larta njohjeje që e gjallëron mendjen, shpirtin dhe zemrën tonë, duke qenë preludi i vërtetë për jetën e pavdekshme në Praninë e drejtpërdrejtë Hyjnore.

Agjërimi e shpërndan errësirën e epshit tonë trupor. Meqë ai është rruga drejt dritës së vërtetë të grumbulluar në njohjet autentike, të cilat i arrijmë duke i zgjuar organet e njohjes transcendente brenda nesh – mendjen, shpirtin dhe zemrën – nuk është për t’u çuditur që Zoti e ka bërë agjërimin ramazanor kulmin e gëzimit shpirtëror në kohën ramazanore, duke thënë në hadithin e njohur kudsij: “Çdo vepër e njeriut i përket atij, përveç agjërimit; agjërimi është i Imi dhe Unë për të shpërblej posaçërisht.” Në një variant tjetër thuhet: “Agjërimi është i Imi dhe Unë jam shpërblimi i tij.” Kjo do të thotë se agjërimi i vërtetë është shtegu që na çon te vetë burimi i Qenies, në praninë e gjallë të Atij që i zotëron të gjitha thesaret, ndërsa Vetë Ai, në jetën e Tij të përjetshme, brenda-hyjnore dhe në misterin thelbësor të paarritshëm të saj, nuk shijon asgjë prej të mirave të tyre.[8]

Tri janë nocionet themelore me të cilat burimet e fesë e emërtojnë institucionin e agjërimit: sijam, që i referohet agjërimit të përcaktuar saktësisht nga ligji fetar; dhe saum – nocioni i përgjithshëm apo universal, që shënon agjërimin si të tillë, i zbatuar përgjatë gjithë historisë njerëzore, agjërimin që i është caktuar çdo populli. Në fushën semantike të këtyre dy nocioneve mbizotëron kuptimi i heshtjes apo i qetësisë mortore që i mbulon organet e qenies sonë fizike, në mënyrë që të jemi të aftë të hapemi ndaj qenies sonë të brendshme dhe t’i dëgjojmë dëshirat e mendjes, shpirtit dhe zemrës sonë – këtyre organeve transcendente të qenies sonë të ndritshme – me fuqinë e të cilave, nëse i zhvillojmë në nevojën e tyre thelbësore për t’u rritur shpirtërisht në vetë-njohje, arrijmë thelbin e gjithçkaje, për të cilin Muhammedi a.s. i lutej me aq përkushtim dhe këmbëngulje Zotit të botëve, me fjalët: “Zoti ynë, na mundëso t’i shohim gjërat ashtu siç janë në vetveten e tyre!”

Përveç këtyre dy nocioneve që lidhen me institucionin e agjërimit, në traditën e besimit dhe të mendimit islam është nxjerrë edhe një nocion i tretë: nocioni i imsakut. Ky nocion, në thelb, nënkupton përmbajtjen nga ushqimi dhe pija dhe, në këtë mënyrë, e përkufizon atë pjesë të përpjekjes sonë që e bartim në nivelin më të ulët të agjërimit. Ky durim i etjes dhe i urisë fizike është e vetmja gjë që, në aktin e agjërimit, na përket neve; gjithçka tjetër – domethënë ana thelbësore e agjërimit – i përket Zotit dhe Ai është Sunduesi i saj.

Megjithatë, do të ishte tepër e thjeshtëzuar dhe krejtësisht e padrejtë nëse aktin e agjërimit do ta reduktonim në një uri dhe etje të thjeshtë, sepse me këtë do ta zbrisnim edhe vetveten në një dimension thjesht animal. Aq më tepër kur dimë se, sado që agjërimi i vërtetë në nivelin e tij më të ulët nënkupton etjen për ujë dhe urinë për ushqim, në nivelin më të lartë shpirtëror ai nënkupton një lloj tjetër etjeje dhe urie – etjen për njohjen e vërtetë, e cila është uji i jetës që e gjallëron qenien tonë shpirtërore, dhe bukën e jetës prej së cilës kurrë nuk mbetemi të uritur e as nuk biem në gjendjen e padijes, të ulësisë, të vesit dhe të mëkatit.

Në mënyrë analoge, duke e analizuar më tej nocionin e imsakut, i cili në fushën e tij semantike përmbledh në mënyrë më të përpiktë kuptimin themelor të dy nocioneve të sipërpërmendura për agjërimin, këtu duhet ta shtojmë vetëdijen për faktin se imsaku, si përmbajtje apo ndalim nga ushqimi dhe pija e kësaj bote, nga fjala e shëmtuar, nga zakonet e këqija dhe nga çdo gjë tjetër që nënkupton tejkalimin e kufijve të së palejueshmes në cilindo kuptim e drejtim, njëkohësisht dhe në mënyrë të veçantë nënkupton – në planin njohës dhe në kuptimin e përpjekjes sonë të vetëdijshme për t’u rritur shpirtërisht dhe për të synuar natyrën e vërtetë të gjërave dhe të qenieve – përmbajtjen dhe heqjen dorë nga ato kapacitete njohëse brenda nesh që i përkasin anës sonë shqisore, e kufijtë e të cilave janë aq të ngushtë saqë mund të na zhgënjejnë lehtësisht, kur kuptojmë se nuk na kanë çuar atje ku dëshironim të arrinim me mendjen, shpirtin dhe zemrën tonë, duke u shkaktuar kështu padrejtësi dhe dëm të madh, madje të pariparueshëm, këtyre organeve të fundit shpirtërore të qenies sonë të brendshme.

Prandaj, nëse përpjekjet tona shpirtërore për t’i arritur kulmet e njohjes transcendente ia lëmë vetëm racios sonë, si organ i njohjes racionale – atij organi që operon me nocione dhe kategori logjike – atëherë të mos zemërohemi më pas me të, nëse ai na ka siguruar vetëm koncepte racionale për gjithçka, por jo realitetet e gjalla të gjërave dhe qenieve, sepse ai nuk mund të japë më shumë se kaq. Në përpjekjen e vet njohëse ai mund të lëvizë brenda nivelit të “shkumës” gjuhësore të shenjtë të Fjalës së Zotit, por nuk mund të depërtojë në detin e dritshëm të kuptimeve të saj, as t’i ofrojë thelbet e gjërave të pasqyruara në pasqyrën e mendjes, zemrës dhe shpirtit tonë. Racio nuk është organi që i arrin bërthamat e gjërave (elbab el-eshja’); për këtë na nevojitet ai profet interpretues brenda nesh – mendja apo intelekti si organ i njohjes transcendente (intellectus contemplativus). Që në përpjekjen njohëse të agjërimit të mund t’i soditim bërthamat e gjërave, sytë tanë truporë nuk na ndihmojnë; na duhet shikimi i brendshëm i zemrës sonë të lëmuar, e vetmja e denjë që në të të “ngulitet” Prania Hyjnore. Që t’i shijojmë bërthamat e gjërave – domethënë ta përjetojmë gëzimin shpirtëror si pasojë e fryteve të arritura të njohjes, në të cilat na ka çuar agjërimi në Sofrën e Zotit – nuk na ndihmojnë gjuha dhe goja jonë, por shpirti ynë vetëqortues, i cili ka agjëruar aq fuqishëm dhe thellësisht, saqë mund t’i shijojë drejtpërdrejt frytet e mendjes dhe zemrës sonë, dritën e tyre tepër të pastër, të cilën vetëm agjërimi i vërtetë e zbulon brenda nesh – ashtu siç asnjë organ i qenies sonë fizike nuk është i aftë ta bëjë.

Burimi: Prof. Dr. Rešid Hafizović, „Ramazan – mjesec uzvanika na Božiju gozbu“, ibn-sina.net

Nga gjuha boshnjake përktheu: Rehan Neziri