El-Hikmeh

Nexhib Mahfudhi dhe çmimi NOBEL
Akif Emre

Fituesi i parë në botën arabe i çmimit Nobel për letërsi Nexhib Mahfudhi (më 30 gusht 2006 në moshën 94 vjeçare) ndërroi jetë. Ai, me numrin e madh të romaneve e novelave që i ka shkruar, njihet si lider i romanit modern arab. Sidomos në periudhën e pasluftës së dytë botërore romanit arab i ka sjellë risi të shumëllojta. Ai fillon me shkrimin e romanit në vijën e rrymës realiste dhe vazhdon duke futur në letërsinë arabe edhe shumë rryma moderne. Shkrimet e tij në fushën e letërsisë e të mendimit kanë qenë aq të shumëllojshme sa nuk kanë lënë thuajse asnjë boshllëk. Ai ka shkruar vepra aq të larmishme sa vetvetiu të çon të thuash: "nëse një shkrimtar i ri arab dëshiron të shkruajë roman ai së pari duhet të shikojë në mos ka shkruar diçka Nexhib Mahfudhi në atë fushë". Numri i romaneve që ka shkruar ky shkrimtar i famshëm arrin në 40, i skenarëve dhe dramave në 30, kurse i novelave në 7.

Në vitin 1988 e fiton çmimin Nobel për letërsi, që ishte dhe rasti i parë në botën arabe. Veprat e tij janë përkthyer në shumë gjuhë botërore.

Veprimtaria e tij prej romanshkruesi popullarizohet sidomos nga mesi i viteve 1950 kur e shkruan veprën Trilogjia e Kajros që përbëhej prej romaneve Bejnel-Kasrejn, Kasrush-Shevk dhe es-Sukkerijjeh. Më vonë ai i drejtohet simbolizmit dhe më 1959 në gazetën el-Ahram e boton romanin Fëmijët e mëhallës sonë, për stilin alegorik të të cilit ai shkakton reagime të shumta saqë shpallet i ndaluar nga Universiteti i Ez'herit për shkak të nënvleftësimit të vlerave fetare të shoqërisë muslimane. Mirëpo më vonë po i njëjti roman botohet në Liban.

Për rritjen e autoritetit e prestigjit të Mahfudhit në botën perëndimore lirisht mund të thuhet se rol më të madh ka luajtur qëndrimi i distancuar i tij ndaj gjykimeve vlerësuese të shoqërisë së tij sesa kontributi i tij dhënë letërsisë arabe ose sesa nxjerrja në pah e problemeve shoqërore. Kësisoj romani i tij dramatik i titulluar Tre fëmijët e Nilit, në të cilin autori e trajton lëkundjen e thellë dhe shembjen e vetëbesimit në shoqërinë egjiptiane të shkaktuar nga humbja e luftës në vitin 1967, nuk e ka gjetur interesimin e duhur as në botën islame e as në atë perëndimore. Pos kësaj, edhe dhënia e çmimit Nobel për Naipulin me origjinë indiane, është përcaktuar më tepër nga diskursi i tij ideologjik ose më mirë thënë orientalistik sesa nga veprimtaria e tij e mirëfilltë letrare. Dhe kjo është një e vërtetë thuajse e padiskutueshme... Në këtë pikë, në kohën kur diskutohej që një shkrimtar turk të kandidohej për çmimin Nobel, mendimtari dhe sociologu Xhemil Meriç i shpreh disa fjalë që mund të shërbejnë si pasqyrë për ta ilustruar qëndrimin ideologjik të tregut të letërsisë, kur thotë: "Perëndimi asnjëherë nuk do t'u japë çmimin Nobel veprave që i reflektojnë vlerat tona. Ai (Perëndimi) i çmon veprat që neve na tregojnë ashtu si dëshiron ai të na shohë".

Interesimi të cilin Perëndimi e ka shfaqur ndaj Nexhib Mahfudhit nuk do të jetë i kufizuar vetëm me botëkuptimin e tij personal, ose më saktë me qëndrimin ideologjik që dominon në tregun e letërsisë perëndimore. Nëse çmimin Nobel e marrim si barometër të kësaj, do të shohim se jo vetëm parapëlqimet ideore porse edhe mbajtja e anës në politikë, e sidomos kjo, janë përcaktuesit më të mëdhenj në këtë drejtim. Prandaj, a ka mundësi që dhënien e çmimit Nobel për Naipulin, i cili përpos asaj që është kundër vlerave islame është edhe shkrimtari që nuk i mungon asnjë rresht e të mos jetë përplot urrejtje e nënçmim, ta kuptojmë në mënyrë të pavarur prej rrethanave të krijuara pas 11 shtatorit?

Zhvillimi kryesor që ia rrit prestigjin Mahfudhit para se t'i jepet ky çmim është qëndrimi i tij i shpalosur me rastin e marrëveshjes së Camp Davidit. Qysh kur Mahfudhi i jep përkrahje marrëveshjes egjiptiane-izraelite, u bë e qartë se ai do ta merrte këtë çmim. Kështu edhe Enver Sadati për të njëjtën arsye e u bë edhe politikani i parë musliman që e fiton çmimin Nobel për paqe. Më vonë edhe Arafati shihet si meritor për çmimin Nobel për paqe për shkak të marrëveshjes që lidh me Izraelin.

Atë çka duam ta themi më së miri e tregon një korrelacion që mund të bëhet nga aspekti i rrethanave politike ndërmjet aplaudimit që i bëhet Mahfudhit, si një intelektual guximtar, pas marrëveshjes së Camp Davidit dhe guximit (?) të Naipulit për nënvleftësimin e vlerave islame... S'ka nevojë të shkohet më larg; nëse merret parasysh se çfarë privilegjesh fitojnë në vendin tonë ata shkrimtarë guximtarë në emër të shembjes së tabuve, na bëhet e mundur të kuptojmë se me çfarë relacionesh po udhëhiqet tregu i letërsisë.

Guximi i Mahfudhit për ta luajtur lapsin edhe përskaj reagimit të Ez'herit, pas alegorive me vlerat islame, viteve të fundit dukej sikur u zbeh. Për më tepër, në fillim të këtij viti ai kërkoi fetva nga Ez'heri për lirimin e romanit të tij të ndaluar dhe madje bëri pozë me kundërshtarët e tij Vëllezërit Muslimanë...

Më në fund, është gabim që merita për çmimin Nobel e Nexhib Mahfudhit, njërit prej emrave më të shkëlqyer të letërsisë moderne arabe, të sqarohet vetëm me arsye ideologjike e politike. Mirëpo, po ashtu duhet ditur se arsyeja e dhënies së këtij çmimi nuk buron vetëm nga suksesi i tij letrar.

Kush mund të thotë se Mahfudhi dhe të tjerët si ai shpërblehen kryekëput vetëm për sukseset e tyre letrare pa u marrë parasysh, me këtë rast, qëndrimet e tyre ideologjike dhe politike?



Marrë nga gazeta ditore turke "Yeni Safak" e datës 31 gusht 2006.
Nga turqishtja, mr. Rejhan Neziri