El-Hikmeh

Promovim i veprës

E SHENJTA E POSTMODERNËS NËN VATRËN E SOCIOLOGJISË
prof. Dr. Etem AZIRI

Meredith Mc. Guire, Religjioni: Konteksti shoqëror, përkth. Ali Pajaziti, Logos-A, Shkup, 2007, 596 fq.

Këtë shkrim do ta filloja me mendimin e Ludwig Wittgenstein-it i cili thotë se feja është niveli më i thellë i detit që çdoherë mbetet i qetë, ndërsa në sipërfaqe të tij shihen valë të mëdha. Vërtet feja është e ngjashme me një breg të akullt që lundron në ujë. Nëse analizohet ky krahasim, do të vërehet se ajo pjesë që lundron dhe shihet mbi ujë është vetëm një pjesë e parëndësishme e asaj që është e fshehur nën sipërfaqen e ujit. Pjesa e dukshme në këtë breg faktikisht e paraqet atë që në fe është e vetëdijshme, racionale, logjike, lëndore, institucionale, ndërsa pjesa e padukshme e bregut e simbolizon atë që në fe është e pavetëdijes, e nëndijes, atë që nuk e ka marrë trajtën e saj të dukshme, që nuk është e organizuar dhe e institucionalizuar. Autorja Meredith B. McGuire me këtë vepër i kërkon pikërisht këto dy dimensione të religjionit: racionalen dhe irracionalen.

Me rëndësi të veçantë në këto studime gjithashtu është edhe roli dhe qëndrimi i sociologut gjatë studimit të fenomeneve fetare. Ajo që një sociolog të shquar të fesë e ngre mbi mesataren është theksimi i disa segmenteve themelore të kësaj fushe, si: llojet e shpërndarjes së fenomeneve religjioze; pse besimet religjioze dhe traditat e tyre besimore marrin aq vend të rëndësishëm në kulturë dhe shoqëri dhe pse pranojnë trajta dhe dimensione të ndryshme; studimi, hulumtimi dhe kuptimi i rolit që e ka religjioni në shoqëri; domethënia e religjionit në historinë e njerëzimit dhe ndikimi i tij në të; esenca e llojllojshmërisë së tij; identifikimi i fuqive shoqërore që ndikojnë në të dhe që e formësojnë atë e kështu me radhë.

Gjithë këtë në mënyrë shumë të suksesshme e bën autorja McGuire në veprën e saj Religjioni: konteksti shoqëror, me çka pa dyshim mund ta rendisim ndër emrat më të mëdhenj bashkëkohorë në fushën e sociologjisë së religjionit. Autorja në mënyrë jashtëzakonisht të ndjeshme i shpjegon disa prej qëndrimeve themelore në punimin e saj, siç janë: kërkesa për përjetimin e lidhjes së detyrueshme ndërmjet strukturës së shoqërisë dhe strukturës së fesë; përveç parametrave fetarë për të vërtetën, kuptimit dhe vlerës, kërkohen edhe parametrat shoqërorë; besimet fetare, idetë dhe vlerat, përveç rolit të tyre në sistemin fetar, kryejnë edhe disa funksione të rëndësishme në jetën shoqërore; për ndryshimin e besimeve, ideve dhe ritualeve fetare nuk janë vendimtarë vetëm faktorët e brendshëm të fesë, por edhe disa gjendje të jashtme ose ndryshime shoqërore; historia e fesë nuk mund të shpjegohet dhe të kuptohet pa njohjen e historisë së shoqërisë. Tërë këtë autorja e ka parasysh në gjurmimet e saj për fenomenet fetare dhe hyn në kategorinë e sociologëve bashkëkohorë të religjionit që e praktikojnë të a.q. ateizëm metodologjik. Sipas kësaj qasjeje, para së gjithash duhet të veçohet çështja e statusit të pohimeve fetare duke e shtyrë dhënien e gjykimeve se a bazohen ato në thelb në diçka që është e ndërlikuar dhe e pashpjegueshme.

Sociologjia e religjionit, e cila në fushën e gjurmimeve të saj ndërton një qasje të caktuar ndaj religjionit ose e cila thithë përvoja të caktuara nga feja dhe fetaria, në fakt është një korpus i vëzhgimeve që Hegeli i përkufizon si ndërlidhje me diçka prej jashtë. Kjo është premisa kryesore e vështrimit të dallimit të parashtruar ndërmjet të dhënave fetare dhe shkencave mbi fenë. Në këtë drejtim do ta theksojmë mendimin e Hegelit se "të gjitha kombet e dinë se vetëdija fetare është ajo në të cilën ata e kanë dhe e ruajnë të vërtetën e tyre, ndërsa religjionin çdoherë e kanë marrë si dinjitet dhe e diel e jetës së tyre".

Kur e analizon ndikimin e religjionit në ndryshimet shoqërore, McGuire në veçanti ndërlidhet me dobitë që janë nxjerrë nga vepra klasike e Max Weberit nga fusha e sociologjisë së religjionit. Edhe teza e Weberit vetvetiu vazhdimisht siguron mënyra të frytshme të paraqitjes së çështjes në lidhje me ndryshimet e fesë bashkëkohore. A është feja jonë lëndë e proceseve të racionalizimit? A jemi trashëgimtarë të një perspektive fetare fundamentale individualiste? Si i trajtëson zhvillimi ekonomik dhe politik pikëpamjet tona ndaj natyrës së njeriut dhe ndaj Zotit? McGuire gjatë hulumtimeve në këto tema është e prirë nga perspektiva e Weberit, ndërsa gjurmimet e saj dëshmojnë se, si kompensim për këtë, i japin formë tjetër kuptimit të saj të perspektivës së Weberit.

Jetojmë në kohën kur flitet shumë për rigjallërimin e përkushtimit fetar në Europë dhe jashtë saj. Gjithnjë e më i madh është numri i njerëzve që i vizitojnë kishat, xhamitë dhe sinagogat e shumta karizmatike, si edhe tempujt e tjerë fetarë. Në universitetet europianë studentët në mënyrë masive i ndjekin ligjëratat e studimeve religjioze. Sa kemi menduar se fuqitë racionale të shkencës dhe teknologjisë kanë pasur sukses t'i heqin prej nesh misteret e shenjta, sa na është dukur e afërt mirëqenia materiale dhe përparimi industrial, madje aq sa t'i përmbushë nevojat tona, fuqia e një feje që zgjohet sikur i ka shkapërderdhur të gjitha pritjet tona.

Fenomeni i rigjallërimit të fesë është karakteristik edhe për nënqiellin tonë. Kthimi i fesë është më pak i mundur në rrjedhat e qeta të jetës shoqërore. Në të arrihet më së lehti në momentet e krizës së thellë shoqërore. Nëse në kohën e krizës arrihet të ripërtërihet feja, atëherë zakonisht dalin në skenë edhe ndjenjat dhe interesat nacionale. Kjo është e kuptueshme nëse dihet se religjiozja dhe nacionalja janë të lidhura ngushtë në vendin tonë dhe në rajonin më të gjerë. Në atë kontekst besimtarët nuk ia përshtatin sjelljen e tyre normave të fesë, por normat e fesë i përshtatin sipas nevojave dhe interesave të tyre.

Rigjallërimi i fesë në një mënyrë është i lidhur ngushtë edhe me disa ndryshime shoqërore, si pavarësimi i disa vendeve të Europës Juglindore, fenomen ky që për nga koha është shumë i afërt me rënien e Murit të Berlinit dhe rënien e komunizmit si proces botëror. Pikërisht për këtë shkak, për opinionin me të gjerë shkencor shqiptar do të jenë shumë interesante vëzhgimet e McGuire-it për raportin ndërmjet etnikes dhe fesë, fesë dhe politikës, kishës dhe shtetit. Njëra nga çështjet themelore që paraqiten në këtë studim të fesë që e kemi para vetes është edhe çështja e rolit të madh të fesë kur në sipërfaqen e sferës shoqërore dalin konfliktet ndërmjet qytetërimeve, shteteve, grupeve etnike, kastave, klasave, gjinive, sekteve dhe grupmoshave.

Meredith B. McGuire përpiqet të përgjigjet në pyetjen sesi grupet fetare ose individët e përdorin fuqinë e tyre në ndezjen e këtyre a të atyre llojeve të konfliktit ose sa kontribuojnë ato në qetësimin e tyre dhe krijimin e kushteve për pajtim dhe bashkëpunim të ardhshëm të individëve dhe grupeve shoqërore tashmë të kundërshtuara mes tyre ose që kanë potencial për një kundërshtim të tillë.

Për shkak të kësaj që u tha më lart, por edhe më shumë se kjo, ky studim i jashtëzakonshëm për fenë në masë të madhe kontribuon në zbutjen e mungesës së punimeve të këtilla që e trajtojnë fenë si fenomen shoqëror të jashtëzakonshëm dhe të dobishëm.