Menyja kryesore:
Dr. Ali Iljazi
Prim.dr.med.sc. Ali F. Iljazi
MREKULLIA E KRIJUESIT - BIMA MIZĖGJUAJTĖSE
Pėrveē krijesave tė panumėrta qė krijoi Krijuesi i Plotfuqishėm ekzistojnė edhe bimė qė "gjuajnė" duke u shėrbye me metoda vėrtet tė jashtėzakonshme.
Njėra prej kėtyre ėshtė bima mizėgjuajtėse e cila i ngrėnė insektet qė vendosen nė tė.

Sistemi i gjuajtjes i kėsaj bime vepron nė kėtė mėnyrė: miza e cila kėrkon ushqimin nė mesin e bimėve shpejtė vendoset nė bimėn e cila ėshtė shumė tėrheqėse- mizėgjuajtėsa.
Kjo bimė, ngjason nė duar qė mbajnė pjatėn, ėshtė shumė tėrheqėse ngjyra e saj kuqe, dhe qė ėshtė me rėndėsi, aroma e ėmbėl qė lėshojnė gjėndrat tė renditura rreth petaleve tė saj.
Miza e tėrhequr nga kjo aromė e kėndshme pa u luhatur fluturon dhe ateron te kjo bimė. Duke lėvizur kah burim i ushqimit, ajo patjetėr prekė nė shikim tė parė qimet e parrezikshme tė bimės. Shpejtė pas kėsaj, bima menjėherė mbyllė petalet e saja.Miza ngecė e ndrydhur fuqishėm nė mes dy petaleve. Bima mizėgjuajtėse atėherė fillon tė tajojė lėng pėr "zbėrthimin e indeve" e cila bėn qė miza tė transformohet nė njė substancė xhelatinoze, tė cilėn e thithė bima.
Shpejtėsia me tė cilėn kjo bimė e kapė mizėn ėshtė e pabesueshme. Shpejtėsia me tė cilėn ajo mbyllė petalet e saj ėshtė mė e madhe se shpejtėsia e mbylljes sė shuplakės tė cilėn mund ta bėjė njeriu.
A thua si kjo bimė, e cila nuk ka muskuj as eshtra, mund ta bėjė kėtė lėvizje kaq tė shpejtė?
Hulumtimet shkencore treguan se brenda bimės mizėgjuajtėse ekziston njė sistem elektrik i cili funksionon nė kėtė mėnyrė: prekja e qimeve tė kėsaj bime, pėrcillet deri te receptorėt nėn qime. Nėse prekja mekanike ėshtė mjaft e fuqishme, kėta receptor dėrgojnė sinjale elektrike, si valėt e ujit deri te petalet.
Kėto sinjale transmetohen deri te qelizat e motorit i cili lėvizė petalet, dhe kėshtu pėrfundimisht aktivizojnė sistemin i cili rrėmben mizėn.
Sistemi mekanik me tė cilin kurthi mbyllet gjithashtu ėshtė konstruktuar nė mėnyrė tė pėrkryer. Nė brendinė e bimės pasi pranohet stimuluesi elektrik, qelizat e ndryshojnė koncentrimin e ujit nė tė. Atėherė qelizat nė brendinė e kurthit e lėshojnė ujin nga trupi i saj. Nė anėn tjetėr qelizat nga ana e jashtme e kurthit e pranojnė tepricėn e ujit dhe rriten. Kėshtu kurthi mbyllet nė tė njėjtėn mėnyrė sikurse njeriu kur shtrėngon shuplakėn, njė muskul tkurret e tjetri relaksohet. Miza e kapur brenda bimės padyshim shumė herė prekė qimet, duke kontribuar qė forca elektrike pėrsėri tė lirohet, dhe kurthi edhe mė fort mbyllet. Nė ndėrkohė aktivizohen gjėndrat pėr tretje, qė ekzistojnė nė kurth. Si rezultat i stimulimit kėto gjėndra e mbysin insektin dhe fillojnė ta tretin. Kėshtu bima thithė lėngun e begatė me albuminė. Nė fund tė tretjes, mekanizmi i cili bėri qė kurthi tė mbyllet, pėrsėri aktivizohet dhe hapet.
Ky sistem e ka edhe njė veēori kryesore interesante: pėr tu aktivizua kurthi, qimet duhet tė preken dy herė radhazi. Prekja e parė shkakton ndryshim elektrik statik, por kurthi nuk mbyllet. Kurthi mbyllet vetėm gjatė prekjes sė dytė, pasi qė ndryshimi statik arrin njė vlerė tė caktuar dhe paraqitet zbrazja. Pra, meqė kemi tė bėjmė me sistem tė dyfishtė tė aktivizimit, bima mizėgjuajtėse asnjėherė nuk mbyllet pa arsye.
P.sh: Kurthi nuk aktivizohet kur nė tė bie pika e shiut.
Tė mendojmė tani kėtė sistem, tė jashtėzakonshėm qė krijoi Krijuesi i Plotfuqishėm.
Tėrė ky sistem qė ekziston te kjo bimė, e ne e dimė se bimėt nuk janė insektngrėnėse, pėr ta kapur gjahun e saj dhe ta tretė nė mėnyrė adekuate. Mungesa vetėm e njė elementi do tė thoshte vdekje pėr kėtė bimė.P.sh: nėse nė brendinė e petaleve nuk do tė kishte qime bima nuk do tė mbyllej, sepse reaksioni asnjėherė nuk do tė fillonte pa marrė parasysh qė insekti do tė sillej rreth dhe brenda bimės.
Nėse sistemi pėr mbyllje do tė ekzistonte, por bima nuk do tė kishte veēorinė e tajitjes sė substancės pėr tretjen e insektit, tėrė sistemi do tė ishte i pavlerė. Shkurtimisht mungesa e cilit do element tė sistemit do tė thoshte vdekje pėr bimėn. Kjo bimė, qė nga momenti kur ėshtė krijuar, ka pasur gjithnjė karakteristikat e pėrmendura. Dhe me siguri as "aktet magjike tė rastėsishme" nuk e kanė bėrė kėtė bimė tė jetė gjuajtės profesional
Mė e rėndėsishme nė tėrė kėtė ėshtė fakti qė kjo gjuajtėse profesioniste nuk ka aftėsi tė mendoj. Pėrfaqėsuesit e teorisė sė evolucionit pa dyshim kėtu do tė ngecin pa pėrgjigje. Kėtu kemi njė sistem gjuajtės tė bimės, organizėm i cili nuk ka strukturė nervore apo diē tė ngjashėm me tė, dhe sigurisht qė nuk ka vetėdije.
Ajo ėshtė e krijuar nga Allahu i Plotfuqishėm me sistem me ndihmėn e tė cilit vet pa kurrfarė mundi tė ushqehet, sikur qė bėjnė edhe bimėt tjera.
Mesazhi i Kuranit fisnik ėshtė i qartė:
"Atėherė pra, a ėshtė Ai qė krijon njėsoj, sikurse ai qė nuk krijon? A nuk po mendoni (En - Nahl, 17)