EL - HIKMEH

BAJRAMI DHE FËMIJËT
Roli i shkencës në kreacionin e atmosferës së Bajramit

Karima Burns 1)

Myslimanët anë e kënd botës së shpejti do ta festojnë Kurban Bajramin. Edhe pas këtij bajrami në mesin e shqiptarëve myslimanë pa dyshim do të dëgjohen komentet: "po edhe gjatë këtij Bajrami mungoi atmosfera festive", dhe "bajramët nuk janë si kanë qenë dikur", duke treguar në këtë mënyrë keqardhje për atmosferën festive të bajramëve të dikurshëm. Karima Burns në punimin që po e sjellim me këtë rast përpiqet të aktualizojë këtë problematikë dhe duke shfrytëzuar të arriturat e shkencës bashkëkohore dhe mësime psikologjike të paraqitura për myslimanët e hemisferës Perëndimore me këshilla praktike se si bajramin ta bëjmë të këndshëm për shpirtat tanë, zemrat, sytë dhe veshët, kënaqësi e cila do të mbetet përgjithmonë në kujtimin e bukur të çdo myslimani, sidomos të vegjëlve tanë. (Përkthyesi)

Myslimanët në Amerikë dhe në Perëndim mirë e dinë si duket atmosfera e Krishtlindjeve. Çdo dhjetor përderisa shëtisin nëpër qendrat tregtare, rrugëve dhe dyqaneve, në ajër përhapet aroma e ëmbëlsirave, pishave dhe cimetit të Krishtlindjeve. Pa dyshim bile edhe myslimanët që nuk jetojnë në Amerikë hapin sytë në titujt e gazetave dhe pyesin: për çfarë kështu të gjithë janë të emocinuar? Ndërsa ne si myslimanë natyrisht pyesim në çfarë mënyrë si tek fëmijët tanë mund të zgjojmë këso ndjenja emocionesh kur është në pyetje Bajrami?

Atmosferën e Krishtlindjeve është vështirë ta "kopjojmë". Mirëpo, myslimanët mund të krijojnë atmosferën e bajramit e cila fëmijëve të tyre do t'u sjellë gëzim dhe mbush zemrat e tyre, bile edhe në mesin e pishave të Krishtlindjeve dhe sajave të babadimrit.

Në fund e tërë kjo është gjë e shkencës. Studimet kanë treguar se shfrytëzimi i të gjitha shqisave tona është mënyra më e mirë për t'u pushtuar informatat dhe tërësisht "me ngjallë" një ndodhi. Një festë duhet te individi me shfrytëzuar të gjitha shqisat: zemrën, imagjinatën, intelektin, syrin, veshin, shqisën e shijës, si dhe shqisën e aromës dhe prekjes.

Fëmijët mësojnë që të ndiejnë gëzim dhe emocione gjatë secilës Krishtlindje, në realitet për arsye se këtë festë e duan me të gjitha shqisat e tyre. Me zërin e tyre këndojnë këngë të krishtlindjeve, duke shfrytëzuar imagjinatën e tyre dëgjojnë tregime për babadimrin, me zemër luten, me gjuhë shijojnë ëmbëlsirat, me vesh dëgjojnë këngët e krishtlindjeve, me duar prekin gjilpërat e pishës, me shqisën e të nuhaturit ndiejnë aromën e ëmbëlsirave dhe cimetit, ndërsa në secilin kënd shihen shtëpitë e zbukuruara me drita. Duke shfrytëzuar shkencën edhe ju të njëjtën ndjenjë mund të krijoni tek fëmijët tuaj gjatë Bajramit.

Shqisa e të nuhaturit është shqisa më e rëndësishme kur është në pyetje festimi. Ekziston një lidhje shumë e fortë në mes shqisës së nuhaturit dhe memories. Procesuirimi i aromës është direkt i lidhur me sistemin limbik ku është e vendosur memoria dhe emocionet.

Në realitet shqisa e të nuhaturit është shumë e fuqishme saqë ky kapacitet i saj shfrytëzohet në disa shkolla për të përshpejtuar procesin e mësimit.

Nëse shikojmë pas në histori, do të shohim që shqisa e të nuhaturit për këtë qëllim është shfrytëzuar gati në të gjitha kulturat dhe religjionet. Kështu kisha ortodokse greke njeh filozofinë e "përfshirjes" të gjithë pesë shqisat në shërbesën rituale. Për të tërhequr shqisën e të nuhaturit p.sh. ndizet timjani. Për të filluar javën e re në hebreizëm gjatë ritualit Havdalit i cili mbahet në fund të Sebatit, shfrytëzohet kutia me erëza. Për këtë qëllim përdoren zakonisht erëzat e forta dhe me aromë të këndshme sikur cimeti, miroxhia dhe kardamomi.

Boston Globe për këtë qëllim paraqiti që tek personat që i takojnë të njëjtës kulturë por gjeneratave të ndryshme, ndjenja e nostalgjisë nxitet me aroma të ndryshme.

Ata që janë lindur më 1920, 1930 dhe 1940 kanë këtë ndjenjë kur ndiejnë aromën e luleve, ajrit të detit, barit të kositur dhe gjetheve të djegura, ndërsa ata që kanë lindur më 1950, dhe 1970, bëhen nostalgjikë kur ndiejnë aromën e mjeteve për pastrimin e dritareve, llakut për flokë, kremit për diell dhe flamasterit.

Gjithashtu edhe myslimanët dëshirojnë që fëmijët e tyre të ndiejnë më tepër nostalgji për aromën e bajramëve se sa aromën e krishtlindjeve ose disa festave tjera perëndimore.

Një prej gjërave e cila ka aromë të këndshme gjatë ditëve të Bajramit është dreka e Bajramit. Mirëpo, për të ngulitur një ngjarje fuqishëm në memorien tonë atëherë bashkë me të në një mënyrë duhet "lidhur ndjenjën karakteristike të aromës". Për këtë arsye, gjatë bajramit myslimanët nevojitet të përpiqen të bëjnë gjella të shijshme me aroma të forta në përgatitjen e të cilave shfrytëzohen erëza të ndryshme aromatike siç është cimeti, karafili, majdanozi, etj.

Përveç aromës së gjellës, atmosferën gjithshtu duhet zbukuruar edhe me aroma tjera të këndshme. Për këtë qëllim mund të shfrytëzohet vaji eterik, ose timjani, por që aroma duhet të jetë e veçantë dhe karakteristike për bajram. Gjithashtu mund të shfyrtëzohet edhe vaji i trëndafilit. Si alternativë secili person për vete mund të bëjë kombinimin individual të vajrave. Kështu që të ketë parfumin personal për ditët e Bajramit (ose në hapësirat e shtëpisë së tij) mund të rregullojë atmosferën festive specifike. Bergamoti me një dozë të limonit ose tangerinës do të ishte kombinim i përkryer për disponim festiv.

Të gjitha këto kombinime të aromave mund të shfrytëzohen ose në formë timjani ose parfumi.

Natyrisht, shqisa e të nuhaturit shkon dorë për dore me shqisën e të shijuarit. Në realitet shqisa e të shijuarit është e njohur për drekën e Bajramit.

Receptorët për shije apo gustativë për çdo javë deri dhjetë ditë shpenzohen, e sidomos pas pesëdhjetë vjetëve të jetës. Me plakje shqisa e shijës nuk është aq e mprehtë.

Në këtë mënyrë pjesa e përvojave më të mëdha gustative pa mëdyshje do të mbetet gjithmonë e mbyllur në shqisën e të nuhaturit. Natyrisht, nëse dëshirojmë që ta shfrytëzjomë maksimalisht këtë shqisë, atëherë përgatitja e veçantë e "ushqimeve të Bajramit" sikur që janë ëmbëlsirat ose tortet e Bajramit do të ishte gati një opcion i përkryer.

Shqisa e të parit është shqisë vijuese shumë e rëndësishme. Afro 70% të receptorëve tonë të shqisave janë të vendosur në sy dhe nëpërmes shikimit të botës në të cilën jetojmë ne arrijmë ta vlerësojmë dhe kuptojmë.

Me parë që të gjithë janë në rroba të reja është kënaqësi për sytë. Mirëpo, myslimanët të cilët jetojnë në mesin e veshjes së perëndimorëve ndonjëherë zvogëlojnë rëndësinë e rrobave të zbukuruara të Bajramit dhe kështu fëmijëve të tyre me rastin e festës së Bajramit iu blejnë rroba të reja xhins ose fanela të zakonshme. Në vend të kësaj, ata në këto ditë të bukura fëmijëve më të vegjël duhet t'iu blejnë rroba të zbukuruara me ngjyra të shumta të gëzueshme dhe kramane.

Në këtë kontekst, në shumë vende të Lindjes së Afërt mundësitë e shqisës së dëgjimit pranohen si fakte të gatshme, ndërsa myslimanët në Evropë dhe Amerikë, mjerisht, zakonisht të njëjtat i harrojnë.

Në Egjipt si dhe në shumë vende arabe, gjatë kohës së Bajramit nëpër rrugë dëgjohen tingujt e tupanëve dhe muzikës nga radio. Në perëndim ku në muzikën e fortë në vendet publike zakonisht shikohet me kritikë, myslimanët në realitet mbesin të privuar nga tingujt e Bajramit. Për këtë myslimanët që nuk kanë traditën e muzikës së bajramit, tani një të tillë duhet ta ndërtojnë. "Muzika" e parë që duhet pasur parasysh është gjithsesi melodia e Kur'anit. Pastaj për të rinjët dhe të moshuarit mund të zgjidhen ilahi të ndryshme me të cilat do të zbukurohej atmosfera festive e Bajramit.

Në këtë kuptim, me shqisën e të prekurit është vështirë me manipuluar. Mirëpo, pas shqisës së të nuhaturit pa dyshim kjo është shqisa më me rëndësi. Kjo për shkak se lëkura është organi trupor më i madh, pesha e të cilës arrin 2.5 deri në 4.5 kg.

Përveç kësaj, studimet e shumta kanë treguar se shqisa e të prekurit është me rëndësi kruciale për zhvillimin e fëmiut. Kështu shqisa e të prekurit është çelës i ekzistencës sonë dhe ndoshta edhe çelës i ekzistencës së bajramit në perëndim.

Përjetimin e Bajramit nëpërmes shqisës së të prekurit, myslimanët te fëmijët e tyre mund ta përshpejtojnë duke iu blerë dhurata të bëra nga leshi i butë apo nga materiali i mëndafshit. Gjatë kohës së Bajramit fëmijët duhet përqafuar më tepër se zakonisht dhe duke i nxitur gjatë faljes të kënaqen në përjetimin e sexhadeve të buta dhe tepihave të bukur të xhamisë.

Në fund duhet përmendur zemrën dhe ndjenjën e imagjinatës. Gjatë ditëve të Bajramit fëmijëve duhet treguar ngjarje të ndryshme si ka qenë Bajrami i prindërve ose si shënohet Bajrami në vendet tjera.

Edhepse sot mund të gjinden libra të shumtë ku janë përmbledhur tregimet e Bajramit, tregimet më të bukura do të ishin ato që janë të bazuara në përvojën personale.

Përktheu dhe përshtati
Prim.dr.med.sc. Ali F. Iljazi

Shënime:

1) Karima Burns, "Scent of the Holidays: The Science Behind Eid in the Western World". Punimi burimor mund të gjendet në: http:/islamonline.net/english/science.2001/12/article 9.shtm/.
2. Sara Ackermann Aoyam, The Role of the Sense of Smell in Language Learning, school for International Training (1999), faqe 2, në tekstin e mëtejmë Sense of Smell.
3 Aoyam, Sense of Smell, faqe 3.
4 Riclard Clein: "Get e Whiff of shis: Breaking the smell Barrier" The New Republic (shkurt, 1995) faqe 18-23.
5. USOE: "The Five Senses Lesson", Utah State Office of Education (1997), faqe 3.
6. USOE, faqe 1.
7. Ackerman: "A Natural History of the Sences".

shko lart